بیگ بنگ: ما اینجا هستیم؛ هرچند هنوز دقیقاً نمیدانیم چگونه به وجود آمدهایم، اما به هر حال روی زمین زندگی میکنیم. اما یک لحظه تصور کنید که اصلاً وجود نداشتیم! چه اتفاقی برای زمین میافتاد اگر حیات هرگز در این سیاره شکل نمیگرفت؟

به گزارش بیگ بنگ، این دقیقاً همان پرسشی است که دانشمندان در پژوهشی جدید به سراغ آن رفتهاند. آنها با استفاده از شبیهسازی کامپیوتری، تصویری جایگزین از زمین ساختهاند؛ سیارهای که در آن حیات هرگز فرصت ظهور پیدا نکرده است.
نتایج پژوهش آنها، صرفاً یک آزمایش ذهنی عجیبوغریب نیست؛ بلکه به یکی از پرسشهای جدی علمی درباره تاریخ زمین و امکان وجود حیات در سیارات دیگر میپردازد. این مطالعه همچنین فرضیهای قدیمی به نام «فرضیه گایا» (Gaia Hypothesis) را دوباره مورد بررسی قرار میدهد.
بر اساس این فرضیه، حیات روی زمین با محیط فیزیکی سیاره تعامل دارد و از طریق این تعاملها به حفظ شرایط مناسب برای زندگی کمک میکند؛ بهگونهای که زمین نوعی سازوکار خودتنظیمگر برای حفظ قابلیت سکونت خود دارد.
البته نباید این فرضیه را با «فرضیه تیا» (Theia Hypothesis) اشتباه گرفت؛ فرضیهای متفاوت که به برخورد جرمی به نام تیا با زمین اولیه و شکلگیری ماه مربوط میشود.
در پژوهش جدید، گروهی از دانشمندان به سرپرستی “سامانتا گیلبرت-جانیژک” اخترزیستشناس دانشگاه واشنگتن، زمان را به عقب برگرداندند تا بررسی کنند زمین طی میلیاردها سال چگونه تکامل پیدا میکرد، اگر هیچوقت از کمک فرضی حیات برخوردار نمیشد.
آیا زمین برای قابلسکونت ماندن به حیات نیاز دارد؟
پژوهشگران در مقاله خود مینویسند: «یکی از پرسشهای بیپاسخ درباره تکامل زمین این است که آیا این سیاره میتوانست بدون تأثیر حیات بر محیط زیست خود، در مقیاس زمانی میلیاردها سال همچنان قابلسکونت باقی بماند یا خیر.»
آنها اضافه میکنند: «بدون تردید، فرایندهای زیستی نقش مهمی در شکلگیری محیط سطحی زمین دارند. همین موضوع ما را به پرسش اصلی این پژوهش میرساند: آیا وجود حیات برای حفظ قابلیت سکونت طولانیمدت یک سیاره سنگی ضروری است؟»
برای پاسخ به این پرسش، گیلبرت-جانیژک و همکارانش یک مدل رایانهای پیشرفته از زمینِ بدون حیات طراحی کردند. در این شبیهسازی، تمام اجزای فیزیکی دیگر سیاره حفظ شدند؛ از جمله هسته، گوشته، پوسته، جو، اقیانوسها و انرژی دریافتی از خورشید.
سپس دانشمندان محاسبه کردند که مواد شیمیایی مختلف چگونه میان بخشهای گوناگون این سیاره جابهجا میشوند و چرخههای طبیعی آن چگونه ادامه پیدا میکنند. در مجموع، آنها ۱۹ ویژگی کلیدی سیاره را شبیهسازی کردند؛ از جمله جریان گرما، ترکیبات شیمیایی اقیانوسها و دمای سطح زمین.

این زمین مجازی به مدت ۵ میلیارد سال تکامل داده شد؛ از حدود زمان شکلگیری زمین تا تقریباً ۵۰۰ میلیون سال در آینده!
زمین بدون حیات چه تفاوتی با زمین امروزی داشت؟
این شبیهسازیها علاوه بر پاسخ به پرسشهای بنیادی درباره سرنوشت زمین فرضیِ بدون حیات، میتوانند به دانشمندان کمک کنند نشانههای شیمیایی و جوی سیارات دوردست را بهتر تفسیر کنند.
“سامانتا گیلبرت-جانیژک” میگوید: «این مدل میتواند به ما نشان دهد سیاراتی که قابلیت سکونت دارند اما فاقد حیات هستند، چگونه ممکن است از نظر ویژگیهای قابل مشاهده شبیه سیارات زنده به نظر برسند.» او اضافه میکند: «وقتی جو یک سیاره فراخورشیدی را بررسی میکنیم، این ابزار به ما کمک خواهد کرد احتمال اینکه نشانههای مشاهدهشده واقعاً به وجود حیات در سطح آن سیاره مربوط باشند، ارزیابی کنیم.»
اما نتیجه شبیهسازی درباره زمین بدون حیات چه بود؟
برخلاف تصور اولیه، نبود حیات ظاهراً در طول میلیاردها سال تغییرات بسیار بزرگی در روند تکامل زمین ایجاد نمیکرد؛ البته یک استثنای بسیار مهم وجود داشت: نبود اکسیژن در جو! از آنجا که هیچ موجود فتوسنتزکنندهای در این سیاره فرضی وجود نداشت، اکسیژن فراوانی نیز در جو آن تولید نمیشد.
شاید تصور کنیم وجود اکسیژن برای قابلسکونت بودن یک سیاره ضروری است؛ بهویژه برای شکلگیری حیات پیچیده. اما در اخترشناسی، تعریف قابلیت سکونت کمی متفاوت است. در این حوزه، یک سیاره معمولاً زمانی قابلسکونت در نظر گرفته میشود که بتواند آب مایع را روی سطح خود حفظ کند.
از این نظر، زمین بدون حیات همچنان میتوانست مقادیر مشابهی از آب را در مقایسه با زمین امروزی داشته باشد. پژوهشگران در مقاله خود توضیح میدهند: «ما نشان میدهیم که یک سیاره شبیه زمین میتواند در طول ۴/۵ میلیارد سال تکامل خود و حتی بیشتر از آن، تنها با تکیه بر فرایندهای غیرزیستی، دمای سطحی مناسب برای سکونت را حفظ کند؛ بدون آنکه برای تنظیم اقلیم به بازخوردهای زیستی نیاز داشته باشد.»
اما چگونه چنین چیزی امکانپذیر است؟
پاسخ در چرخهای طبیعی به نام «چرخه کربنات ـ سیلیکات»(Carbonate–Silicate Cycle) نهفته است. این چرخه از تعامل میان فرسایش سنگهای سیلیکاتی، انتشار گازها از آتشفشانها و شیمی اقیانوسها شکل میگیرد و مانند یک سامانه تنظیمکننده طبیعی عمل میکند.

این فرایند با ایجاد نوعی بازخورد منفی، به کنترل مقدار دیاکسیدکربن جو و دمای سطح زمین کمک میکند. اهمیت این سازوکار زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم در طول ۴/۵ میلیارد سال گذشته، درخشندگی خورشید تقریباً ۳۰ درصد افزایش یافته است؛ با این حال، چرخه کربنات ـ سیلیکات میتواند به حفظ شرایط دمایی مناسب کمک کند.
آیا این کشف فرضیه گایا را رد میکند؟
نتایج این پژوهش به معنای رد فرضیه گایا نیست. پژوهشگران تأکید میکنند که نمیتوان احتمال نقش حیات در تقویت سازوکارهای پایداری اقلیم زمین را نادیده گرفت. همچنین آنها به محدودیتها و سادهسازیهای مختلف در مدل خود اشاره کردهاند؛ از جمله فرضهایی درباره زمینساخت صفحهای، شیمی جو و فرایندهای تنظیمکننده اقلیم زمین.
با وجود این محدودیتها، نتایج شبیهسازی نشان میدهد که برای قابلسکونت ماندن یک سیاره سنگی، لزوماً به وجود حیات نیاز نیست. پژوهشگران در پایان نتیجهگیری میکنند: «یافتههای ما نشان میدهد زمینِ غیرزیستی میتوانست بدون وجود حیات، از نظر ژئوفیزیک جهانی و اقلیم به وضعیتی مشابه زمین امروزی برسد؛ البته بدون برخورداری از اکسیژن فراوان در جو.»
آنها در ادامه مینویسند: «این پژوهش به بحثهای جاری درباره فرضیه گایا کمک میکند و نشان میدهد که حیات و قابلیت سکونت یک سیاره ممکن است تا حدی مستقل از یکدیگر باشند.» جزئیات بیشتر این پژوهش در نشریۀ که در The Planetary Science Journal منتشر شده است.
سایت علمی بیگ بنگ / منبع: sciencealert.com
لینک کوتاه نوشته : https://bigbangpage.com/?p=110166













