JWST Images of Galaxy Cluster MACS J and LAP B

نگاه جیمز وب به نخستین دوران کیهان

بیگ بنگ: کهکشانی که نور آن پس از حدود ۱۳ میلیارد سال به زمین رسیده، تنها یک‌دویست‌وچهلم خورشید اکسیژن دارد! این کشف نادر می‌تواند پنجره‌ای تازه به دوران شکل‌گیری نخستین کهکشان‌های جهان باز کند.

JWST Images of Galaxy Cluster MACS J and LAP B

به گزارش بیگ بنگ، برخی از کم‌نورترین کهکشان‌های اطراف راه شیری ممکن است بازماندگانی از نخستین فصل‌های تاریخ کیهان باشند. ستارگان باستانی این کهکشان‌ها سرنخ‌های ارزشمندی درباره چگونگی شکل‌گیری کهکشان‌ها در خود حفظ کرده‌اند؛ اما ستاره‌شناسان تاکنون برای پیدا کردن ارتباط میان این اجرام نزدیک و کهکشان‌های کوچک و ابتدایی میلیاردها سال پیش با دشواری روبه‌رو بوده‌اند.

اکنون یک گروه بین‌المللی از پژوهشگران به سرپرستی “کیمی هیکو ناکاجیما” دانشیار دانشگاه کانازاوا ژاپن، احتمالاً حلقه گمشده این ارتباط را پیدا کرده‌اند. آن‌ها کهکشانی کوچک به نام LAP1-B را شناسایی کردند که آن را در وضعیت حدود ۱۳ میلیارد سال پیش مشاهده می‌کنیم. این کهکشان مقدار بسیار ناچیزی اکسیژن دارد و چندین ویژگی آن به برخی از قدیمی‌ترین کهکشان‌های باقی‌مانده در نزدیکی راه شیری شباهت دارد.

این شواهد شیمیایی ما را به دورانی از تاریخ کیهان می‌برند که جهان هنوز در مراحل اولیه شکل‌گیری عناصر آشنای امروزی بود. اندکی پس از بیگ‌بنگ، جهان عمدتاً از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده بود. عناصر سنگین‌تر، از جمله کربن و اکسیژن که برای شکل‌گیری حیات ضروری هستند، بعدها درون نخستین نسل ستارگان ساخته شدند و در نهایت به فضای اطراف انتشار یافتند.

کهکشانی با تقریباً هیچ اکسیژنی!

ستاره‌شناسان مدت‌هاست تلاش می‌کنند کهکشان‌های متعلق به این دوران باستانی را بررسی کنند تا بفهمند عناصر سنگین چگونه برای نخستین بار در جهان به وجود آمدند و گسترش یافتند. اما یک مشکل بزرگ وجود دارد: این کهکشان‌ها فوق‌العاده کوچک و کم‌نور هستند و حتی با قدرتمندترین تلسکوپ‌ها نیز اندازه‌گیری ترکیبات شیمیایی آن‌ها کار دشواری است.

کهکشان LAP1-B به لطف پدیده‌ای به نام «همگرایی گرانشی» قابل بررسی شد. در این پدیده، گرانش یک جرم بسیار عظیم، نور اجرام دوردست را خم می‌کند و باعث بزرگ‌نمایی آن‌ها می‌شود. در این مورد، یک خوشه عظیم کهکشانی نور کهکشان دوردست LAP1-B را حدود ۱۰۰ برابر تقویت کرد و به دانشمندان اجازه داد جرمی را بررسی کنند که در شرایط عادی مطالعه آن بسیار دشوار بود.

پژوهشگران پس از شناسایی‌های اولیه، بیش از ۳۰ ساعت با استفاده از تلسکوپ فضایی جیمز وب این کهکشان را رصد کردند. آن‌ها از روشی به نام «طیف‌سنجی» استفاده کردند؛ روشی که با تجزیه نور دریافتی از یک جرم آسمانی، امکان شناسایی عناصر شیمیایی موجود در آن را فراهم می‌کند.

نتایج مشاهدات شگفت‌انگیز بود!

مقدار اکسیژن موجود در این کهکشان تنها یک‌دویست‌وچهلم مقدار اکسیژن خورشید است؛ رکوردی بسیار پایین که LAP1-B را در میان ابتدایی‌ترین کهکشان‌هایی قرار می‌دهد که ترکیبات شیمیایی آن‌ها تاکنون با چنین جزئیاتی بررسی شده است.

Comparison of Stellar Mass and Oxygen Abundance in Galaxies scaled
این نمودار نشان می‌دهد کهکشان LAP1-B(دایره قرمز رنگ) با جرمی بسیار کم، تنها یک‌دویست‌وچهلم فراوانی اکسیژن خورشید را دارد؛ نشانه‌ای از وضعیت شیمیایی بسیار ابتدایی آن.

کیمی‌هیکو ناکاجیما، سرپرست گروه پژوهشی، درباره این کشف می‌گوید: «وقتی مقدار فوق‌العاده پایین اکسیژن را در داده‌ها مشاهده کردم، بلافاصله هیجان‌زده شدم. پیدا کردن کهکشانی با چنین وضعیت ابتدایی واقعاً شگفت‌انگیز است. این نشانه شیمیایی به‌وضوح نشان می‌دهد که با یک کهکشان اولیه روبه‌رو هستیم که در مراحل بسیار ابتدایی شکل‌گیری خود مشاهده شده است.»

پژوهشگران همچنین نسبت غیرمعمول و بالایی از کربن به اکسیژن را در این کهکشان پیدا کردند. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نسبت عناصر مختلف به یکدیگر می‌تواند نشان دهد یک کهکشان چگونه مواد سازنده شیمیایی خود را به دست آورده است.

در LAP1-B، نسبت بالای کربن به اکسیژن با پیش‌بینی‌های نظری درباره موادی مطابقت دارد که بر اثر انفجار نخستین نسل ستارگان در فضا پراکنده شده‌اند. مجموع این اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که دانشمندان احتمالاً LAP1-B را در یکی از نخستین مراحل غنی‌شدن شیمیایی آن مشاهده کرده‌اند؛ زمانی که عناصر تولیدشده در نخستین ستارگان تازه شروع به تجمع در گازهای این کهکشان کرده بودند.

ناکاجیما می‌گوید: «ما معمولاً مانند باستان‌شناسان کیهانی عمل می‌کنیم و تلاش داریم با بررسی ستارگان قدیمی در همسایگی خودمان، گذشته جهان را حدس بزنیم. اما اکنون می‌توانیم گازهای یک کهکشان را مستقیماً از صحنه اصلی، یعنی ۱۳ میلیارد سال پیش، بررسی کنیم. ما در حال مشاهده لحظه‌ای هستیم که یک کهکشان برای نخستین بار عناصر شیمیایی ساخته‌شده توسط قدیمی‌ترین ستارگان جهان را به ارث برده است.»

آیا این کهکشان جد باستانی کهکشان‌های امروزی است؟

اندازۀ بسیار کوچک LAP1-B سرنخ دیگری درباره منشأ آن در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد. برآوردها نشان می‌دهد جرم ستارگان این کهکشان کمتر از ۳۳۰۰ برابر جرم خورشید است. همچنین به نظر می‌رسد این کهکشان درون هاله‌ای قرار دارد که بخش عمده جرم آن را ماده تاریک تشکیل می‌دهد؛ ماده‌ای نامرئی که تصور می‌شود سهم بزرگی از جرم کهکشان‌ها را به خود اختصاص داده است.

این ویژگی‌ها شباهت زیادی به گروهی از اجرام نزدیک به ما دارند که به آن‌ها «کهکشان‌های کوتوله فوق‌کم‌نور» (Ultra-Faint Dwarf Galaxies) گفته می‌شود. این کهکشان‌های بسیار کم‌نور، ستارگان باستانی و مقدار نسبتاً کمی از عناصر سنگین دارند. به همین دلیل، ستاره‌شناسان مدت‌هاست تصور می‌کنند که آن‌ها شرایط دوران نخستین شکل‌گیری کهکشان‌ها را در خود حفظ کرده‌اند.

“ماسامی اوچی” استاد رصدخانه ملی نجوم ژاپن و دانشگاه توکیو و یکی دیگر از اعضای گروه پژوهشی، توضیح می‌دهد: «کهکشان‌های کوتوله فوق‌کم‌نور فقط کم‌نورترین کهکشان‌ها نیستند؛ آن‌ها از ستارگان باستانی با قدمتی بیش از ۱۲ میلیارد سال تشکیل شده‌اند و اغلب از آن‌ها به‌عنوان فسیل‌های جهان یاد می‌شود. اخترشناسان تصور می‌کردند این کهکشان‌ها بقایای نخستین کهکشان‌های جهان باشند، زیرا عناصر سنگین بسیار کمی دارند؛ اما تا پیش از کشف LAP1-B هیچ ارتباط مستقیمی میان این دو پیدا نشده بود.»

Comparison of Carbon to Oxygen Ratios and Oxygen Abundance in LAP B
ترکیب شیمیایی کهکشان LAP1-B با پیش‌بینی‌های مربوط به نخستین ستارگان جهان همخوانی دارد؛ نشانه‌ای که احتمال می‌دهد این کهکشان حدود ۱۳ میلیارد سال پیش، از نسل نخست ستارگان غنی شده باشد.

کهکشان LAP1-B فرصتی کم‌نظیر در اختیار دانشمندان قرار داده تا بررسی کنند یکی از نیاکان احتمالی این کهکشان‌های باستانی، میلیاردها سال پیش چه شکلی داشته است. مقدار بسیار پایین اکسیژن، نسبت غیرمعمول کربن به اکسیژن و ساختار تحت سلطه ماده تاریک، همگی با این فرضیه سازگار هستند که کهکشان‌های کوتوله فوق‌کم‌نور امروزی از سامانه‌های کوچک‌تری به وجود آمده‌اند که در نخستین دوران تاریخ کیهان شکل گرفته بودند.

اوچی اضافه می‌کند: «واقعاً شگفت‌انگیز است که LAP1-B دقیقاً شبیه همان جدی به نظر می‌رسد که پیش‌تر فقط در نظریه‌های خود تصور کرده بودیم. این کشف به ما کمک می‌کند معمای چگونگی بقای این فسیل‌های کیهانی تا زمان حاضر را حل کنیم.»

جست‌وجو برای یافتن کهکشان‌های حتی قدیمی‌تر ادامه دارد

با وجود اینکه این کشف ارتباط امیدوارکننده‌ای میان کهکشان‌های اولیه و فسیل‌های کیهانی نزدیک به ما برقرار کرده، LAP1-B تنها یک نمونه است. بررسی اجرام بیشتری با ترکیبات شیمیایی مشابه می‌تواند به دانشمندان نشان دهد این سامانه‌های ابتدایی تا چه اندازه در جهان رایج بوده‌اند و چگونه به کهکشان‌هایی تبدیل شده‌اند که امروزه مشاهده می‌کنیم.

گروه پژوهشی قصد دارد با استفاده از تلسکوپ جیمز وب به جست‌وجوی کهکشان‌های بیشتری با ترکیبات شیمیایی ابتدایی ادامه دهد؛ با این هدف نهایی که برخی از نخستین کهکشان‌های شکل‌گرفته در جهان را شناسایی کند.

چنین مشاهداتی می‌توانند مشخص کنند نخستین ستارگان چه زمانی شروع به تولید عناصر سنگین کردند و این مواد چگونه در سراسر جهان جوان پراکنده شدند. ناکاجیما در پایان می‌گوید: «امیدواریم این کشف گامی تاریخی در درک چگونگی تولد عناصر سازنده بدن خودمان و گسترش آن‌ها در سراسر جهان باشد.»

لینک کوتاه نوشته : https://bigbangpage.com/?p=110167

(1 نفر , میانگین : 5,00 از 5)
اشتراک گذاری

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش جفنگ استفاده می‌کند. درباره چگونگی پردازش داده‌های دیدگاه خود بیشتر بدانید.