بیگ بنگ: فضاپیمای ویجر 1 در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، به یک نقطۀ عطف خارقالعاده رسید و فاصلهاش تا زمین به یک روز نوری رسید؛ معادل حدود ۲۵/۹ میلیارد کیلومتر.

به گزارش بیگ بنگ، این یعنی امواج رادیویی که با سرعت نور از ویجر ۱ به سمت زمین ارسال میشوند، اکنون برای رسیدن به ما به یک شبانهروز کامل، یعنی ۲۴ ساعت، زمان نیاز دارند. از آنجا که زمین به دور خورشید میچرخد، فاصله آن از ویجر ۱ در طول سال تغییر میکند؛ گاهی بیشتر و گاهی کمتر میشود.
اما ویجر ۱ آنقدر پیوسته به سمت فضای بیرونی حرکت میکند که حتی زمانی که زمین در مدار خود دوباره به سمت آن نزدیکتر شود، این فضاپیما همچنان بیش از یک روز نوری از ما فاصله خواهد داشت.
عبور از مرز یک روز نوری، اتفاقی بازگشتناپذیر است
“لیندا اشپیلکر” دانشمند علوم سیارهای در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، گفت: «زمانی که در سال ۱۹۷۷ کارم را روی مأموریت ویجر آغاز کردم، هرگز تصور نمیکردم ویجر ۱ روزی به فاصله یک روز نوری از زمین برسد.»
او میگوید: «بسیار افتخار میکنم که بخشی از مأموریت ویجر هستم؛ مأموریتی که در اکتشاف سامانه خورشیدی پیشگام بود. این فضاپیماها ابتدا از سیارات بیرونی سامانه خورشیدی، یعنی مشتری، زحل، اورانوس و نپتون بازدید کردند؛ سیاره نپتون که ویجر ۲ برای نخستین و تنها بار از آن بازدید کرد. سپس به کاوش هلیوسفر، از نزدیکی زمین تا عبور از مرز هلیوپاز پرداختند و اکنون در حال کاوش فضای میانستارهای، یعنی فضای میان ستارگان، هستند.»
آغاز سفری که قرار بود تاریخ را تغییر دهد
سال ۱۹۷۷ بود. روزهای پرهیاهوی رقابت فضایی میان آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی رو به پایان میرفت. انسان روی ماه قدم گذاشته بود، سطح آن را کاوش کرده و تصور میکرد یکی از بزرگترین دستاوردهای تاریخ خود را به ثبت رسانده است.
اما در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، دوران تازهای در حال آغاز بود. پس از سالها برنامهریزی، مهندسی و آمادهسازی، دو فضاپیما آماده بودند تا سفری جسورانه را آغاز کنند؛ سفری به سوی مناطقی که پیش از آن هیچ ساخته دست بشری به آنها نرسیده بود.
این دو فضاپیما، ویجر ۱ و ویجر ۲ بودند. هر کدام علاوه بر تجهیزات علمی، حامل پیامی امیدوارانه برای موجودات فرازمینی بودند؛ پیامی که شاید روزی به دست تمدنی دیگر برسد. با این حال، حتی برخی از دانشمندانی که در این پروژه مشارکت داشتند، انتظارات محتاطانهتری از مأموریت ویجر داشتند.
“بیل کورث” فیزیکدان دانشگاه آیووا، به ساینسالرت میگوید: «به خاطر دارم برچسبی با عبارت «یا اورانوس، یا هیچ!» روی محفظه حمل تجهیزات علمی ویجر ۲ چسبانده بودم. فکر میکردم اگر فضاپیما بتواند فراتر از مأموریت اولیه مشتری و زحل، به اورانوس هم برسد، دستاورد فوقالعادهای خواهد بود!»
زمان پرتاب این دو فضاپیما با دقت انتخاب شده بود تا بیشترین استفاده را از آرایش مداری سیارات سامانه خورشیدی ببرند. در آن زمان، یک همترازی نادر میان سیارات بیرونی سامانه خورشیدی رخ داده بود؛ رویدادی که تقریباً هر ۱۷۶ سال یکبار اتفاق میافتد و فرصتی استثنایی برای استفاده از نیروی گرانش سیارات و پرتاب فضاپیماها به سوی مقصدهای دورتر فراهم میکند.
ویجر ۲ نخستین فضاپیمایی بود که در ۲۰ اوت ۱۹۷۷ به فضا پرتاب شد. ویجر ۱ نیز در ۵ سپتامبر همان سال سفر خود را آغاز کرد. ویجر ۱ با انتخاب مسیری سریعتر، در سال ۱۹۷۹ به مشتری و در سال ۱۹۸۰ به زحل رسید. مشاهدات این فضاپیما اطلاعاتی شگفتانگیز درباره این دو سیاره و قمرهایشان آشکار کرد؛ چیزهایی که پیش از آن هرگز ندیده بودیم.
برای مثال، مشخص شد حلقههای زحل در واقع از صدها حلقه باریکتر تشکیل شدهاند، صاعقههای قدرتمندی در جو مشتری رخ میدهند و سطح قمر آیو، مملو از آتشفشانهای فعال است.

سپس کمک گرانشی زحل، همراه با عبور نزدیک از کنار قمر آن، تیتان، مسیر ویجر ۱ را به خارج از صفحه مداری سیارات تغییر داد. در نتیجه، این فضاپیما مسیر خود را به سوی فضای بیرونی ادامه داد و ویجر ۲ مأموریت اکتشاف سیارات را دنبال کرد؛ مسیری که در نهایت آن را در سال ۱۹۸۶ به اورانوس و در سال ۱۹۸۹ به نپتون رساند.
“کورث” میگوید: «هیچ راهی وجود نداشت که بتوانم کشفیاتی را که این دو فضاپیما در جریان مأموریت سیارهای خود انجام دادند، تصور کنم. هر سیاره و هر قمری شگفتیهایی داشت که انتظارشان را نداشتیم.»
او ادامه میدهد: «هنگام عبور ویجر ۱ از کنار مشتری، از مسئولان پرسیدم آیا میتوانم بمانم و نتایج ابزارهای علمیای را که در آزمایش و کالیبرهکردنشان مشارکت داشتم، مشاهده کنم؟ هرگز تصور نمیکردم نزدیک به ۵۰ سال بعد، هنوز مشغول انجام همین کار باشم!»
عبور از مرز سامانه خورشیدی و ورود به فضای میانستارهای
ویجر ۱ به سفر آرام و بیوقفه خود ادامه داد و سیارات را پشت سر گذاشت. پس از ثبت رکورد تاریخی سال ۱۹۹۸، این فضاپیما در سال ۲۰۰۴ از مرزی به نام «شوک پایانی» (Termination Shock) عبور کرد. در این ناحیه، باد خورشیدی، یعنی جریان ذرات بارداری که از خورشید به بیرون سرازیر میشوند، هنگام مواجهه با فشار محیط بیرونی بهطور ناگهانی سرعت خود را از دست میدهد.
ویجر ۱ اکنون وارد ناحیهای به نام «هلیوشیت» شده؛ لایه بیرونی و آشفته هلیوسفر، حباب عظیمی که سیارات سامانه خورشیدی درون آن قرار دارند و باد قدرتمند پلاسما که بهطور مداوم از خورشید خارج میشود، آن را شکل داده است.

با افزایش فاصله از خورشید، باد خورشیدی ضعیفتر میشود. سرانجام فشار رو به بیرون آن با فشار بسیار ضعیفی که از فضای میانستارهای وارد میشود، به تعادل میرسد. نقطهای که این تعادل در آن برقرار میشود، «هلیوپاز» (Heliopause) نام دارد؛ مرزی که باد خورشیدی در آن پایان مییابد.
ویجر ۱ پس از عبور از شوک پایانی، برای رسیدن به این مرز به هشت سال زمان دیگر نیاز داشت. در ۲۵ اوت ۲۰۱۲، ویجر ۱ سرانجام در فاصله حدود ۱۸/۲ میلیارد کیلومتری از خورشید، از مرز هلیوپاز عبور کرد و به نخستین ساخته دست بشر تبدیل شد که وارد فضای میانستارهای شده است.
اما در آن زمان، هیچکس با اطمینان از این اتفاق خبر نداشت. ابزارهای این فضاپیما کاهش چشمگیری در ذرات باردار منشأگرفته از داخل هلیوسفر و همزمان افزایش پرتوهای کیهانی رسیده از فضای بیرونی را ثبت کرده بودند. با این حال، میدان مغناطیسی برخلاف انتظار دانشمندان، از تغییر جهت خودداری میکرد.
یک سال دیگر طول کشید تا اختلالی ناشی از فعالیت خورشید، پلاسمای اطراف فضاپیما را به نوسان درآورد و دانشمندان بتوانند چگالی آن را اندازهگیری کنند. سرانجام با این اندازهگیریها تأیید شد که ویجر ۱ واقعاً از هلیوپاز عبور کرده و وارد فضای میان ستارگان شده است.
“کورث” دربارۀ یکی از بزرگترین معماهای این مأموریت میگوید: «یکی از معماهای مهمی که ویجر آشکار کرده، این است که میدان مغناطیسی فراتر از هلیوپاز، همچنان عمدتاً با میدان مغناطیسی داخل هلیوسفر همراستا باقی مانده است، نه با جهتی که برای میدان مغناطیسی فضای میانستارهای انتظار داشتیم.»
او اضافه میکند: «چندین توضیح احتمالی برای این موضوع وجود دارد، اما هنوز هیچکدام از آنها مورد توافق همگانی دانشمندان قرار نگرفته است. امیدوارم بتوانیم ویجر را بهاندازه کافی دنبال کنیم تا بفهمیم آیا این میدان مغناطیسی در نهایت تغییر جهت میدهد یا خیر و اگر چنین است، این اتفاق در چه فاصلهای رخ میدهد.»
ویجر هنوز در حال کشف رازهای فضای میانستارهای است
ویجر ۱ درحالیکه از مرز هلیوپاز عبور کرده و وارد قلمرو ناشناخته فضای میانستارهای شده است، همچنان به کشف معماهای تازه ادامه میدهد؛ آن هم در شرایطی که از مجموع ۱۰ ابزار علمی آن، تنها دو ابزار همچنان فعال هستند.
“کورث” میگوید: «دو فضاپیمای ویجر به ما نشان دادهاند که خورشید حتی پس از عبور از هلیوپاز نیز بر محیط میانستارهای تأثیر میگذارد. این تأثیر از طریق امواج و شوکهایی منتقل میشود که در نتیجه فعالیتهای خورشیدی، مانند فورانهای جرم تاجی، ایجاد شده و تا فضای میانستارهای پیش میروند.»
او افزود: «این اختلالات دستکم تا فاصله ۲۰ واحد نجومی، معادل حدود ۳ میلیارد کیلومتر، فراتر از مرز هلیوپاز به حرکت خود ادامه میدهند. همچنین متوجه شدهایم که چگالی پلاسما در فاصله ۱۰ واحد نجومی یا بیشتر پس از این مرز، همچنان افزایش پیدا میکند.»

در اینجا باید به یک نکته مهم درباره هلیوپاز توجه کرد: این مرز، پایان نفوذ باد خورشیدی را مشخص میکند، اما به معنای پایان تمام تأثیرات خورشید نیست. برای مثال، ابر اورت که گستره آن بر اساس برآوردها به حدود ۱/۶ تا ۳/۲ سال نوری از خورشید میرسد، همچنان تحت تأثیر گرانش خورشید قرار دارد.
این ناحیه، یکی از دورترین بخشهای سامانه خورشیدی به شمار میرود. اما ویجر ۱ و ویجر ۲ نشان دادهاند که اختلالات ناشی از فورانهای خورشیدی میتوانند میلیاردها کیلومتر فراتر از هلیوپاز نیز در فضای میانستارهای منتشر شوند.
از سوی دیگر، افزایش چگالی پلاسما نشان میدهد محیط بلافاصله پس از هلیوپاز یکنواخت نیست و با افزایش فاصله از این مرز، همچنان تغییر میکند. اینها کشفیاتی هستند که برای به دست آمدنشان زمان زیادی لازم است؛ نه فقط ۲۴ ساعتی که طول میکشد پیامهای ویجر ۱ به زمین برسند، بلکه دهههایی که این فضاپیما برای رسیدن به این مناطق ناشناخته صرف کرده است.
“کورث” میگوید: «ویجر به من صبر کردن را آموخته است. درحالیکه اطلاعات برای رسیدن از ویجر ۱ به زمین به یک روز زمان نیاز دارند، خود این فضاپیما دههها زمان صرف کرده تا به جایی برسد که اکنون در آن قرار دارد.»
ویجر ۱ تا چه زمانی میتواند به سفر خود ادامه دهد؟
هنوز مشخص نیست ویجر ۱ تا چه زمانی به فعالیت خود ادامه خواهد داد. منبع انرژی هستهای این فضاپیما، که با تبدیل گرمای حاصل از واپاشی پلوتونیوم 238 به برق کار میکند، هر سال حدود ۴ وات از توان الکتریکی خود را از دست میدهد.

مهندسان ناسا با خاموشکردن تدریجی تجهیزات و یافتن راههایی برای صرفهجویی در مصرف انرژی، تلاش میکنند عمر عملیاتی این فضاپیمای تاریخی را افزایش دهند. بر اساس پیشبینی ناسا، ویجر ۱ ممکن است آنقدر انرژی داشته باشد که بتواند دستکم یکی از ابزارهای علمی خود را تا دهه ۲۰۳۰ فعال نگه دارد.
این مدت زمان بسیار کوتاهتر از حدود ۳۰۰ سالی است که فضاپیما برای رسیدن به مرز داخلی ابر اورت به آن نیاز دارد؛ اما همچنان فرصت ارزشمندی برای ادامه کاوش در گوشهای از کیهان است که پیش از این هرگز به این شکل بررسی نشده بود.
“لیندا اشپیلکر” در پایان میگوید: «اکتشافات ویجر درباره سیارات، هلیوسفر و فضای میانستارهای به ما آموختهاند که همیشه باید منتظر اتفاقات غیرمنتظره باشیم.» او در ادامه به یکی از پرسشهای بزرگ دانشمندان اشاره میکند: «تأثیر خورشید دقیقاً در کجا به پایان میرسد و فضای میانستارهای بکر از کجا آغاز میشود؟ شاید ویجر آنقدر دوام بیاورد که بتواند به این پرسش پاسخ دهد.»
سایت علمی بیگ بنگ / منبع: sciencealert.com
لینک کوتاه نوشته : https://bigbangpage.com/?p=110196













